Kendini yaratamayan insan: Homo homunculus

Yapay zeka, robotlar, bilgisayarlar, günümüzde tüm işlevsel yaygınlıklarına karşın hâlâ gündelik yaşamımız içinde kanıksanmış olduklarını söyleyemeyeceğimiz bu modernlik figürleri, tek yanlı bir mitosun içine sokuşturuluyorlar. Bir yandan da yansımış bir korkunun nesnesidirler: İnsanın kendi yarattığı güçlerin ululuğuna karşı, kısacası kendinden duymakta olduğu ürküntünün bir sonucu olan korkudur bu. Oysa bu korku yapay zekaya yakıştırılan devrimin çok daha öncesine uzanmaktadır.

On dokuzuncu yüzyıl boyunca, Sanayi Devrimi çevresinde yoğunlaşan övgüyle karışık bir makine korkusu, siyasal, ahlaki ve bilimsel boyutlarda tartışılıp durdu. İşin otomasyonu, 20. yüzyılın hatırı sayılır tartışma odaklarından biri haline geldi. Taylorizm ve Fordizm kendilerine yağdırılan tüm lanetlere karşın çeşitli kılıklarda karşımıza çıkmaya, hatta devrimden sonra Sovyetler'in ulusal fabrikalarında bile boy göstermeye devam ettiler. Her türlü iktisat kuramının evrensellik düzeyine ulaştırmaya çalıştığı verimlilik sorunu, makine kullanımının kendisinden kurtulunamayan bir dürtüsünü oluşturmuştu, hâlâ oluşturuyor.

Oysa makineler konusunda ve otomasyon tartışmalarında henüz dokunulmamış bir alan vardı. Değerinden kaybetse bile insan emeğinin, giderek makineleri örgütlemede ve kullanmada insan becerisinin ve zekasının rolüydü bu. Bilgisayar devrimi çevresinde geçen tartışmalar, insan yeteneklerinin elde kalan son kısmını da —ama kuşkusuz henüz en önemli kısımdı bu— onun elinden alan, "tutucular" tarafından onun kafa emeğinin değerini de ortadan kaldırabilecek bir güç olarak nitelendirilen, taraftarları tarafından da insanı çalışmasının önemli bir kısmından kurtarabilecek bir ilerleme olarak sunulan "bilgisayarlaşma" sürecini çeşitli alanlar çerçevesinde söz konusu ettiler.

Daha ciddi görünümlü tartışmacılar ise "bilgisayar devrimine" 19. yüzyılın Sanayi Devrimi'nde görülen modelin bir benzerini yansıtmakta, gerek yaşamın gerekse özel olarak emek sürecinin yeni bir varoluş biçimine doğru bir evrimin içinden bırakılması gerektiğini savunmaktadırlar, özel olarak kapitalizmin —ya da tüm endüstri toplumlarının— yeniden biçimlenişinde gelip yerlerini alacak olan bilgisayarlar, insan ırkının tüm yaşam koşullarının belirleyicisi konumunu kazanmaktadır onlara göre. Tüm bunların ötesinde, teknoloji ile insan çıkarı arasında kurulmuş bulunan bağ, henüz görünürde yeni bir şey bulunmadığından, varlığını sürdürecek, bilgisayarların, robotların ve en geniş anlamıyla yapay zekanın verimlilikle, insan, istek ve ihtiyaçlarıyla zorunlu ilişkisi koparılamazlığını sürdürecektir.

Özel olarak üzerinde durulması gereken bir nokta beliriyor önümüzde. İnsan aklının eli kolu bağlı kaldığı, "alet yapan insanın" artık elindeki aletleri denetleyemez duruma geldiği, "dünyanın nükleer kapatımının" insan ırkını kıskıvrak kavradığı bir noktayı tarihe açmak, özgünlüğünü, biricikliğini ve geçişsizliğini geriden kuşatmak zorunlu görünüyor: İnsan zekasının işleyişinin taklit edilebilirliği, insan vücudunun işleyişinin taklit edilebilirliği karşısında çok farklı ve bakışımsız bir konumda bulunmaktadır. İnsanın el emeğinin yordamlarını taklit eden robotlar ile insanın zihinsel donanımını taklit eden yapay zeka sistemleri elbette teknik bakımdan birbirleriyle birleştirilmişler, üretimin denetimi ve bu denetimin hatasızlığı yolunda büyük bir yol almışlardır.

İnsan vücudunun ve insan zihninin taklit edilmesi arasındaki karşıtlık (farklılık) tarihte geriye, modern bilimlerin, anatominin, giderek fizyoloji ve psikolojinin doğduğu döneme kadar gidildiğinde özel bir anlam kazanacaktır. Doğal olarak, insan vücudunun taklit edilmesi diğerini önceleyen bir girişimdir. Felsefi boyutta yer alan, oysa aynı yöntemle —ve biraz da metafizik alanın dışına çıkılarak— geriden kuşatıldığında Hıristiyan etiğinin temellerinden birini oluşturan ruh ve madde arasındaki ayrım, maddenin ele gelir niteliğini, biçimlendirilebilir ve değiştirilebilir olma özelliğini de tanımakta, insan vücudunun maddi yönünün, fiziksel organizmanın imal edilebileceğini en insanmerkezci bir zihniyete karşın benimseyebilmektedir.

Çok eski bir felsefi-estetik gelenek, sanatın işinin, Tanrı'nın dünyayı, ruhun da vücudu yönetirken kendi alanlarında yaptıklarını sanat alanında taklit etmek olduğunu kabul etmekteydi. Oysa bir yaratıcının konumu, taklit edenden çok farklıdır. Taklit eden, çoğunlukla son derece mekanik kısıtlamalar içinde "yasalarını" başka (ve önceden var olan) bir alandan almaktadır: Tanrısal yasalar ve doğal yasalar. Yasalar açısından hiyerarşinin en düşük basamağındadır o. Simyanın o şaşılacak ölçüde ayrıntılı ve yarı-simgesel bir tarzda formüle edilen yasalarla donatılmış pratiği, her türlü olanağın sınırlarını zorlayan bir konuda bile taklitçinin üzerinde yer alan, bir kısmı Tanrı'dan diğer kısmı da Tanrı'nın yarattığı doğadan gelen yasaların kısıtlaması altına nasıl girdiğini göstermektedir.

[mailerlite_form form_id=10]

Büyük Ortaçağ hekimi Paracelsus, o çağın simyacıları arasında pek yaygın bir konu olan insan yapma konusunda hatırı sayılır ayrıntıda bir tarif vermektedir bize: "Bir adamın menisini kırk gün boyunca çürümüş at gübresiyle birlikte hava geçirmez biçimde mühürlenmiş bir şişenin içinde çürümeye bırakın. Ve gözle kolayca görülebilecek bir biçimde yaşamaya, hareket etmeye ve kımıldamaya başlayıncaya kadar orada tutun. Bu zaman süresinden sonra, bir ölçüde insan gibi olacak, ama saydam ve vücutsuz olacaktır. Eğer bundan sonra, her gün dikkatle ve özenle insan kanıyla beslenir ve kırk gün daha at gübresinin ısısında tutulmaya devam edilirse, belli bir sürenin sonunda hakiki ve yaşayan bir bebek haline gelecektir. Bu bebeğin bir kadından doğmuş bir bebekte bulunan tüm organları vardır ama daha küçüktürler. Buna homunculus adını veriyoruz, artık geriye onun en büyük bir dikkat ve itinayla eğitilmesi ve eğitimin zeka belirtileri ortaya çıkana kadar sürdürülmesi kalmaktadır."

Kullanılan malzemenin "simyasal" değerleri bilinmektedir: At gübresi toprak anayı temsil eder. Aristoteles'in De Natura Animalium'daki, ceninin, meni ile aybaşı kanının —akıntının gebelik süresince durması bunun kanıtıdır— birleşmesiyle ortaya çıktığı yolundaki öğretisi de tekniğin özünü oluşturmaktadır. Kırk gün ise kilisenin yaydığı öğretide, fetusun rahim içinde, cinsel birleşmeden kırk gün sonra oluşmaya başladığı görüşünden gelmektedir. Ancak asıl önemlisi, şaşırtıcı biçimde büyük bir kolaylıkla gerçekleştirilebilecek olan bu pratiğin —herkesin kolayca erişebileceği malzemeler ve çok karmaşık olmayan bir düzenek, biraz da sabır— büyük bir alçakgönüllülükle sunuluşudur. İnsan yapmak, şeytanın bile hayal edemeyeceği, gücünün yetemeyeceği bir iştir. Oysa dikkat edilmesi gereken bir nokta var: Simyacının söz ettiği bir "yaratım" işlemi değil (o Tanrı'ya, ve yalnızca Tanrı'ya özgüdür), Tanrının doğayı yönetirken yarattığı yasaların uuygun bir tarzda taklit edilmesidir. Bu durum, kilisenin öğretisinden ne denli uzak olursa olsun mantar üretir gibi insan üretme işinin, Ortaçağ insanı için ahlaki bir skandal yaratmadığını gösterir.

Üstelik, söz konusu olan bir robotun, insanın mekanik (fizyolojik) hareketlerini takip eden bir otomatın yapılmasından da farklıdır. Tüp bebek (homunculus), eğer iyi eğitilirse zeka kımıltıları bile göstermeye başlayacaktır. Elbette zekanın doğuşu simyacının etkinliğinin en etkisiz olduğu alandır: Normal bir çocuğa gösterilen tutum, eğitim ve denetim gösterilecektir ona da. Oysa mekanik ve simyasal işler, tümüyle olmasa da, doğanın taklidinin iyi yapıldığı ölçüde simyacının denetimi altındadır. Ana rahmi içinde geçenlerle tüm farklılıklarına karşın bu işler, Tanrı ve Doğa yasalarının harfiyen, simyacının özalanında uygulamaları, daha doğrusu "taklit edilmeleri" sonucunda gerçekleşmişlerdir.

Yüzyıl kadar sonra, 16. yüzyıl ortalarında Avrupa'yı bir de Golem efsanesi saracaktır. Golem sözcüğü, çok eski bir Talmudcu gelenekte, Tanrı'nın Adem'i yaratmış olduğu çamur topağına işaret etmektedir. Efsaneye göre, 1550 yıllarında, Helmli Elijah Tanrı'nın, Yahova'nın adının, daha doğrusu YHWH harflerinin, bugün anlayamayacağımız simyasal özellikleri sayesinde yapay bir insan üretmeyi başarmıştır. Oysa bu kutsal Frankestein, kutsal adın kaldırılması yoluyla etkisiz hale getirilebilene kadar tam bir canavar olacak, dünyayı tehdit edecektir.

Otuz yıl kadar sonra, bir başka Golem daha ortaya çıkar. Prag Başhahamı Judah Ben Loew, ünlü astronomlar Tycno Brahe ve Johannes Kepler'in dostu olan bu zat, Gentile sülalesinin istibdadı ve pogromlar altında inim inim inleyen Yahudileri koruma işini yerine getirebilecek ama sonuçta yine yaratıcısına isyan edip onun tarafından yok edilecek bir adamı, Vltava nehrinin çamurundan kutsal sözler ve dualar aracılığıyla oluşturur. Oysa Golem efsanesi Paracelsus'un homunculus'undan farklı bir doğadadır. İkisi de gerekli araçların ve tekniklerin yokluğundan ve imkansızlığından dolayı gerçekleşme olanağı taşımamaktadır ama Paracelsus'un ayrıntılı dili, yöntemleri ve mekanizmaları incelikle betimlemesi, homunculus'u "olanaklı" bir teknolojinin, Tanrı ve Doğa yasalarının uygun bir taklidinin olabilir bir sonucu haline getirirken, Golem tüm büyüsel mistifikasyonuyla birlikte bir "yaratma" ediminin sonucudur.

Taklit etme ediminin karşısında yaratma edimi, Klasik Çağ'ın doğa-bilimsel söylemi karşısında, sonradan da evrimcilik karşısında gerileyip önemsizleşecek bir konudur. Paracelsus'un önerisi hiçbir zaman uygulanamamıştır ama oyuncak-otomatlar çağının düşünemeyen ama düşünüyor hissini veren, konuşamayan ama konuşuyor duygusunu uyandıran makinelerin en gelişkin "mühendislik sanatı" dalı haline geldiği Klasik Çağ'ın bir anlamda haberciliğini yapmaktadır.

Klasik Çağ başlarının otomatları, işlevsel olmaktan çok oyun amaçlıdır. Teknik açıdan, mekanik saatçilikten bir farkı yoktur. Doğanın fiziksel yasalarının yarı-sezgisel, yarı-estetik bir yöntemle insanın dolaysız ediminden, emeğinden ayrı olarak kurulmuş bir mekanizmaya uygulanması. Otomat, çalıştığı sürece vardır. Bir heykel ya da tasvir gibi sanatsal bir yansıtmadan uzaktır. Tek işlevi, doğanın kalıplaşmış hareketinin belli bir kesitini, kendi kendine tekrar edebilmesinden ibarettir.

Rönesans sırasında büyük önem kazanan makine yapımının, mekanik yasalarının saatçilik zanaatı çevresinde uygulanmasının, sadece saray erkanının zevk ve sefa alemleri için ürettikleri seyirlik nesneler de değildir bu otomatlar. Zorunlu olarak insan organizmasının mekanik işleyişini de takip etmeleri gerekmez. Temel hareket iletimi tertibatının kuruluşu Antik Çağ'da, özellikle Yunanlı ve Romalılarda yaygın olarak kullanılan, dev yayları, güçlü ve mekanik bir kolla geren ve kordonu bırakan kuvvetli parmaklar aracılığıyla çalışan mancınıklara kadar geri götürülebilir. Bu aygıtların savaşta kullanımına tanık olan Sparta kumandanı Arkhidamus'un "Ey Herakles! İnsanın savaşçı değeri artık hiçbir şeye yaramıyor," dediği söylenmektedir.

Mekanik alanındaki gelişmeler Ortaçağ boyunca da devam etmiştir, rüzgar değirmeni ile su değirmeninin icadı da bu döneme rastlamıştı. Gezgin ozanlar, artık tahıl öğütmek için bitkin düşene kadar uğraşmayan, artık kendilerine bakabilen köylü kızlarının güzelliğine olduğu kadar, Güney ve Batı Avrupa kırlarını ve akarsu boylarını kaplayan değirmenlerin güzelliğine de türküler düzmektedirler.İlk otomatlarda yaygınca kullanılan hava boruları, özellikle org yapımında, hareket mekanizması olarak ikinci bir işlev de yüklenmişlerdir. Winchester Katedrali ile Riga Katedrali'nin dev orgları, muazzam büyüklükte tuşlar tarafından harekete geçirilen yirmiden fazla hava borusu taşımaktadır. Mekanizmaların bu görkemliliği, Ortaçağ boyunca da yapımcı ve sanatçıları destekleyen prens ve lordların övünç kaynaklarından biriydi.

İnsan biçiminin ve organizmasının mekanik işleyişinin taklit edilmesine dayanan otomatlar ise daha bir hayranlık uyandırmaktaydılar: Ortaçağ sonlarında Venedik'in San Marco Meydanı'ndaki saat kulesine, her saat başı çıkarak ellerindeki çekiçlerle çana vuran iki insan figürü dikilmişti: Hareket eden ama hareketlerindeki düzen hiç de insana benzemeyen heykeller. Strasbourg'da 1574 yılında, üzerinde Aziz Peter'in İsa'yı reddedişini temsil eden bir horozun yer aldığı bir saat yapıldı. Horoz her gün tam öğle saatinde çıkıyor, kanatlarını çırpıyor, kuyruğunu kabartıyor, gagasını açarak ötüş sesi çıkarıyordu. 1789 yılına kadar ötüp duran bu mekanik horoz, Hobbes, Descartes ve Boyle tarafından makinelerin ne yapabileceklerine örnek olarak gösterilmişti.

Otomatların seyirlik kullanımı, onların yapımını bir tür büyücülük haline sokmaktaydı. 15. yüzyıl astronomlarından Regiomontanus' un 1470'te imparator Maximilian Nürnberg'e yaklaşırken uçarak yanına giden, sonra da geri dönerek şehrin kapısı üzerine konan yapma bir kartal yaptığı söylentisi ortalarda dolaşmaktaydı. Leonardo da Vinci de, denilmekteydi ki Fransa Kralı XII. Louis için, 1500'lü yıllarda bir yapma aslan imal etmişti. Kral, Milano'ya girdiğinde aslan ona doğru ilerleyerek göğsünde açılan bir kapaktan dışarı çıkan Fransız ordusunun sembolünü, bir leylağı, sunmuştu. Ayrıca Descartes'ın da 1640 civarında "ma fille Francine" (Kızım Francine) adını taktığı bir otomat yaptığı da söylenmektedir. Anlatıldığına göre, bir deniz yolculuğu sırasında geminin kaptanı bu şeytan işi icadın insan gibi hareket ettiğini, dolaştığını görmüş ve denize atılmasını emretmişti.

İnsanı taklit eden otomatların elinden gelen işler sayılmakla bitmez. 1540 yıllarında Gianello della Torre del Cremona, imparator V. Charles'ın sıkıntısını hafifletmek için, lavta çalan bir genç kız otomatı yapmıştır. Bu kız, düz bir çizgi ya da daire boyunca yürüyebilmekte, bu arada tellere vurarak başını sağa sola hareket ettirebilmektedir.

On yedinci yüzyıl başlarında ise iki Fransız saray mühendisi, Isaac ve Salomon de Caus, hareket eden figürleri temsil eden süslü musluklar yapmışlardı. Bu figürlerin en ünlüsünde, bir kuş gelerek bir dalın üzerine konar ve bir basınçlı su tertibatından gelen hava yardımıyla öter. Bir süre sonra yanına bir şahin yaklaştığında, dehşet belirtileri göstererek gözden kaybolur.

Paracelsus'un homunculus'u kendini doğaya bırakmaktadır. Rönesans sonrasının otomatları ise her şeyleriyle bir sanatçının kılı kırk yaran becerisinin ve sabırlı çalışmalarının ürünüdürler. Ama insan vücudunun işleyişinin, yetersiz olsa da taklit edilebilmesi ne gibi sonuçlar yaratacaktır o çağ insanının düşüncesinde?

[mailerlite_form form_id=11]

Klasik Çağ'ın doğabilimi (L' Histoire Naturelle) sınıflandıran bir bilimdir. Bu durum, özellikle biyoloji konusunda kendini açığa vurmaktadır. Canlı varlıklar skalasının daha alt fiziksel temel düzeneklerinde ise mekanik yasalar egemendir. Mekanizma düşüncesinin bu temel oluşturucu niteliği, hayvanların ve insan vücudunun bir makineden, saatçilerin elinden çıkan otomatların daha yetkin bir biçiminden ibaret olduğu düşüncesinin kökeninde yatmaktadır. Karşılaştırmalı anatomi, yaşam biliminin (yaşayan varlıkların biliminin) bu temeli, mekaniğin canlı organizmalardaki işlevine uygun olarak biçimlenmektedir. Çok daha sonraları, Haeckel, Klasik Çağ boyunca kurulan "karşılaştırmalı anatominin" genel bir değerlendirilmesini şöyle yapmaktadır: "Karşılaştırmalı anatomi, her önyargısız ve eleştirici araştırmacıya, insan vücudu ile antropoid maymununkinin yalnızca özel bir benzerlik göstermediğini fakat önemi her bakımdan bir ve aynı olduklarını kanıtlamıştır."[i] Doğal evrim ve türeyiş düşüncesinin var olabilme koşulları da, görüldüğü gibi, "karşılaştırmalı anatomiye", diğer bir deyişle organik mekanizmaların ve işleyişlerin tür ve cinsler arası karşılaştırılmasına dayandırılmaktadır. İnsan vücudunun karmaşık bir saat olduğu düşüncesi a priori kanıtlama olanağından yoksun olarak kabul edilmektedir. "Yalnızca a posteriori veya ruhu vücut organlarından ayırmaya çalışarak insan ruhunun kökenini kesinlikle keşfetmesek bile, bu konuda en yüksek olasılık derecesine varabiliriz."[ii]

İnsanın mekanizmaları yaratabilme, bunu yaparken de doğa yasalarından faydalanabilme gücü, Doğa ve Tanrı'nın yapabilecekleriyle karşılaştırıldığında solda sıfır kalsa da aklın var oluşunun en önemli belirtisidir. İnsan mizaçları arasındaki farklılıkların elle tutulabilir, gözlemlenebilir çeşitliliklerin ürünü olduğu doğrultusundaki düşünce Galen'de de vardı. İnsan vücudunun örgenleşmesi, özsuların "değişik almaşıkları" ve birleşmeleri aracılığıyla kurulmaktaydı. Bu özsularda ise Klasik Çağ açısından büyüsel ve mistik hiçbir yan yoktur. Descartes'a göre, şarabın etkileri açısından vücudun kendi özsularından önemli bir farkı yoktur: "Şarabın buharı, çabucak kana karışarak kalpten beyine gider, burada ruha dönüşür ve her zamankinden daha güçlü ve bol olunca bedeni garip tarzlarda hareket ettirebilir." [iii]

Oysa, iyi bilinmektedir ki "hareket ettirici ilke" vücudun ya da onun herhangi bir özsuyunun özünde bulunmamakta, dışarıdan verilmektedir: "Akılcı ruh maddenin gücünden gelişmez, onun açıkça yaratılması gerekir ve belki organlarını hareket ettirme dışında, kaptanın gemiye yerleştirilmesi gibi, insan bedenine yerleştirilmesi yetmez, fakat bizimkilere benzeyen duyum ve iştahları olabilmesi ve böylelikle gerçek bir insanı oluşturabilmesi için, bedenle daha sıkıca birleşmesi gereklidir."[iv] Böylece, salt maddenin ve mekanizmanın düzeninde var olan hareket yasaları, hiçbir zaman aklın, hatta beynin (Descartes'ta beyincik) işleyiş düzeniyle ve ilkeleriyle karıştırılmamalıdır. Beyin elbette düşünme işleminde kullanılmaktadır, fakat bu işlev tam da ona dışarıdan verilen ve neredeyse bir ilk kurgulayıcı tarafından, kendiliğinden var olan metafizik bir akıl tarafından ona dayatılan bir işlevdir.

Buna karşın La Mettrie gibileri, aynı öncülerden yola çıkarak bambaşka sonuçlara vardılar. "Eğer beynimin içinde düşünen şey, bu organın,dolayısıyla bütün bedenimin bir parçası değilse, o zaman neden yatağımda rahat rahat yatarken kafamda bir eserin planını çizdiğimde veya soyut bir düşünceyi izlediğimde kanım ısınıverir? Neden ruhumun ateşi damarlarıma geçer?"[v] Ruhla bedenin eş-tözlülüğü böylece kartezyen felsefenin postulatlarından biri olan ruhla bedenin upuygunluğu fikrine karşı sürülmekte, ama ne ruh ne de beden metafizik el çabuklukları aracılığıyla gözden kaybedilmektedirler. Fakat sorun henüz açıklığa kavuşturulmamış durumdadır: Eğer doğanın sunduğu malzeme ile doğa yasalarıyla bedeni şekillendirme başarısına erişirsek, sonuçta "bir insan yarattık" diyebilecek miyiz?

Klasik Çağ'ın bütün metafiziği, dar anlamıyla fiziğin konusu olan bu sorun uğruna bol bol kafa patlatmakla meşguldür. Çok daha maddeci bir konumda olan Ortaçağ sonu düşünürü, özel olarak da karşımıza homunculus ile çıkan Paracelsus, bu soruya tüm kalbiyle olumlu yanıt vermiş, hatta yaratacağı bebek taslağına tüm insan vasıflarını kazandırabilmek için Locke'un bile tasarlayamayacağı bir maddeci eğitim anlayışını öngörmüştür. Ama Paracelsus'un doğa anlayışının da tam tamına kendi çağının resmi teolojisini yansıttığı, hatta onun doğrultusunu takip ettiği söylenemez elbette. Bu konudaki açıklamaları oraya kadar ileri götürülmemiş olsa bile, homunculus ile l'homme machine arasındaki mesafe, bir biyoloğun ya da anatomistin bakış açısınca pek büyük olmayacaktır.

Oysa kolayca kabul edilebilecek ve genelde kabul edilegelen bir varsayımın karşısına da çıkılarak, Klasik Çağ'ın düşüncesinde Ortaçağ'ın monizm karşıtı bazı düşünürlerinden gelen ve düalizmin de içinde ruhun zararına, bedenin yararına yol almaya çalışan, ruh-beden sınırlarını sürekli olarak değiştiren, kısacası bedeni ruh karşısında galip getirmeye çalışan bir düşünceyi görmemek de mümkündür. Klasik Çağ'ın, Descartes'ın, Helvetius'un ve Mettrie'nin sözünü ettikleri ruh Hıristiyan teolojisinin yarı-Platoncu, yarı-Aristocu ruh anlayışından çok farklı, yepyeni bir ruhtur. Maddi bir varlığı olmasına karşın, tümüyle metafizik bir anlayışın dışında kalmak kaydıyla, bedenin görülebilir varlığını aşar. Ama yine de "deneyselliğini" korumaktadır.

Ruh, her şeye karşın, yukarıda La Mettrie'den yapılan alıntıda belirtildiği gibi deneysel bir çabanın sonucunda ortaya çıkarılabilen bir varlıktır. Hayvan-İnsan-Makine üçlüsü, tüm farklılıklarına ve içsel değişimlerine karşın tek bir evrensel tözün yaratımıdır: Ruh, bunların hepsinde yerini alacaktır. Elbette değişik oranlarda ve biçimlerde. "Biz nankörler, kimyagerlerin söyledikleri gibi, tüm alemlerin ortak anasını küçümseriz. Biz, her şeyimizi borçlu olduğumuz, gerçekten de her şeyi akıl almaz bir biçimde yapmış olan şeyden çok daha üst düzeyde nedenler tasarlar veya hayal ederiz. Hayır, onu en parlak eserlerinde dahi tanımayan kaba gözler için hariç, maddenin hiçbir adi tarafı yoktur, doğa da dar görüşlü bir işçi değildir. O, bir saatçinin saatlerin en karmaşığını yaparken karşılaştığı güçlüklerden çok daha büyük bir kolaylık ve zevkle milyonlarca insan yaratır. Onun kudreti gerek en basit böceğin, gerekse en görkemli bir insanın üretilmesinde aynı derecede parıldar, doğaya ne hayvan bitki aleminden ne de en güzel deha bir buğday başağından daha pahalıya mal olmaz."[vi] Buradaki O, tam da Klasik Çağ'ın ruh anlayışının ifadesidir. Maddeyle özdeş olsa bile bedeni aşmaktadır. O, bedeni harekete geçiren, güden, dürtendir. Bedeni yaratır, geliştirir, örgenleşmesini sağlar ve tüm bir hayat boyu yönetir, ölümüne dek. Hatta, ölümden sonra da iş başındadır belli bir süre için. De La Mettrie şöyle yazmaktadır bu konuda: "... içsel olup bir kişinin ölümünden sonra da süregelen hareketler, kan ve ruhlar tarafından artık uyarılmaksızın kasılan kısımların hâlâ sakladığı bir ruh kalıntısından ileri gelmektedir." [vii] Elbette De La Mettrie bu Epikürosçu varsayımı olduğu gibi kabul etmemekte ve "ruh kalıntısı" teriminin kullanılışını reddetmektedir. Ama biraz ötede, terimi biraz düzeltmekle yetinecektir. Gerçekten de, eğer bu ruh kalıntısı, deyimin hatalı yansıtmasına karşın özellikle Perrault'nun gerçekten de sezinlediği Leibnizciler'in güdücü kuvveti değilse başka ne olabilir?

Leibniz'in monizmine ulaşıldıktan sonra geriye maddenin güdücü ve içsel kuvvetini geçirmek kalıyordu, bu da yazar için pek zor bir kanıtlama konusu olmayacaktı. Ama tartışmanın öneminin tümüyle anlaşılabileceği, bir insan yaratmak fikrinin maddecilik ve Klasik Çağ düşüncesiyle bağlantısının daha büyük bir kolaylıkla ortaya konabileceği bir başka boyut daha vardır: Siyasal boyuttur bu. Elbette günümüzde anladığımız anlamda bir siyasallık değil, makinelerin o çağ insanının kafasında az çok çağrıştırabildiği bir hakim olma düşüncesinin, mekanik bir denetleme, ruh ile maddeyi, zihin ile bedeni uzlaştırma ve uyumlulaştırma programının tasarladığı bir siyasallık söz konusudur burada.

Ansiklopedicilerin girişiminin siyasal yanları biliniyor. Oysa onların manifaktür ve atölyelerdeki çalışma süreçlerini, saatçilerin sanatını, makineleri, mekanizmaları o çok ayrıntılı betimlemelerinin kendilerinin bile, eninde sonunda siyasal bir işlevi olduğu ve bu işlevin dolaysız olarak gerçekleştirildiği belirtilmelidir. İnsan vücudunun bir makineyle özdeşleştirilmesi ve yaratımı, Hıristiyan etiğinin temel dayanaklarından biri olarak Tanrı'nın evreni yarattığı düşüncesini etik düzlemden atarak, soyut ve metafizik bir plana geçirmekte, böylece boşalan ahlaki, iktisadi ve toplumsal alanlara belli bakımlardan Hıristiyanlık kisvesi altında da olsa yeni bir etik, yeni bir boyun eğdirme ve denetleme girişimi, son olarak da yeni bir kurumsallık ve mekanizma biçimi geçirilme olanağı doğmaktadır. Mekanizma düşüncesinin doğrudan doğruya çağrıştıracağı, insanın da bir makine olarak kendi özbecerilerini uydurmak zorunda olacağı bir çalışma etiğidir bu.

Ve bu etik, işini sağlam tutmaktadır. Bilimsel ve deneysel gösterimler aracılığıyla işlemekte, yarı-kandırıcı ve yarı-buyurgan tertibatlarını bir övünç kaynağı haline getirmekte, makinelerin, genel olarak da teknolojinin tüm etkinliklerini bir kullanım değeri çerçevesine yerleştirmektedir. O çağlarda saraylarda ya da büyük kentlerin meydanlarında boy gösteren, saatçinin tüm hünerlerini dışavuran tüm o otomatlar, horozlar, androidler, çan kuleleri bu yeni teknolojinin, katı bir kullanım ilkesini gözlerden pek de saklayamayan bu yeni teknoloji ahlakının incelikli ve kırılabilir reklamlarından başka bir şey değildi. Çağımızdaki reklamlardan çok farklı bir işlev yüklenen bir reklam. Günümüzdeki gibi, teknolojiyi çekilebilir kılmayı da gözeterek tüketim toplumunun vazgeçilmez bir parçası olan teknoloji ve tekniğe dıştan bir övgü taşıyan reklam değil, kendiliğinden güzel olan, içinde kendinizi, makine insanı da kolayca görebileceğimiz reklamlardır bunlar.

Teknoloji, eğer makineler insanların denetimi altındaysa ya da insan yetilerini taklit edebilen yapma varlıklar henüz insan biçimli iseler katlanılabilir bir şeydir. Ama eğer, günümüzde çoktan ulaşmış bulunduğumuz gibi, artık teknolojinin pek de insanca bir yüz göstermediği duruma erişildiğinde, bu tür oyuncaklar ancak çocukların coşkusunu uyandırabilecekler, mekanizmaların dakikliği, inceliği, üretilişlerindeki zanaatın ve becerinin büyüklüğünü değil kullanışlılığı yansıtacaklardır. Teknolojinin kullanım değerinin var olması ise elbette yeni bir durum değildir. Yeni olan, Klasik Çağ'daki o coşkudan günümüze gelene kadar kaybetmiş olduğumuz bir meşrulaştırma biçimidir. Golem öyküleri hiç de eski bilimkurgu öyküleri değildirler: İnsan yaratıcılığının zerresini dile getirmezler: insan yaratımlarının insanın kendisini henüz aşmadığı bir dönem olduğundan.

İnsanların makinelere benzetildiği çağ ile makinelerin insan biçimli kılındığı çağ arasında, çok sıkı bir tarzda örgütlenmiş bir süreklilik vardır. Elbette, makinelerin işleyişinin doğayı ya da diğer bir deyişle tanrının yasalarını taklit ettiğinin düşünüldüğü çağlar geride kalmıştır. Klasik Çağ, o fantastik teknoloji yaratımıyla bu düşünceyi kırma, teknolojiye kendi öz-ussallığını kazandırma işinde büyük bir başarı kazandı. Bu, dar anlamda bilimsel ya da geniş anlamda siyasal ve iktisadi bir ussallık değildir. Bu ussalığa göre, bir makinenin kendi başına, insan denetimi olmaksızın çalışma gücü, onun kullanımındaki ussallığın ta kendisidir. Bu gelişimin sonucunda, eğer bilimkurgucularımız robot ve bilgisayarlar ile insanları savaştırıyorlarsa, insanı toptan yitirmiş görünen teknoloji üreticilerimiz de, yerde, Ay'da ve uzayda robot ve bilgisayarları savaştırmayı düşlemektedirler. İnsan unsuruna yer vermeyen her mekanik iyidir; yalnızca insan hatalarından arınmış, dakik ve yetkin olduklarından değil, insanları savaştan, düşünceden ve çalışmadan azlettiklerinden... Bir ara portatif, Challenger marka bir satranç bilgisayarım vardı. Kendim oynamaktan çok, makineyi kendisiyle oynatmaktan ve seyretmekten daha fazla zevk alıyordum, üstelik insanlararası bir oyunun hamlelerini notasyonlarından takip etmekten bile fazla, neden bilmem...

Klasik Çağ'dan bu yana süregiden iktidar merkezileşmesinin sonuçları en çok bu alanda açıktır. Bilgisayar devrimi olarak sunulan şey, hiç de bilgisayarların ve yapay zekanın icadından sonra gerçekleşmemiştir. Kökü çok daha eskilerdedir: insanın kendi üzerinde ve başkaları üzerinde —bu başkaları, öteki insanlar ya da kullandığı makinelerdir, araçlardır— kurduğu denetime gittikçe artan bir güvensizliğin, teknolojiyi, (devlete paralel olarak) ussallaştırmaya giriştiği çağdır bu.

Elbette, 19. yüzyıldan bu yana insana yeni ve ayrıcalıklı bir alanı yeniden açmaya çalışan, ussallığın tüm güçlülüğüne karşı çıkarak insanın duygusallığını, istencini, kendiliğindenliğini, biricik varoluşunu yeniden oluşturmaya çalışan düşünce akımlarından belli bir ölçüde nasibini almış bir postmodernlik, o son derecede cılız, "teknolojinin insanı gereksindiği" ve hâlâ "insanın fetişleştirilmiş bir uzantısı durumunda bulunduğu" varsayımını ayakta tutmaya çalışmaktadır. Oysa böylece düşülen tuzak, aynı zamanda "modernliğin" ve "ussallığın" da içinde bulunduğu tuzaktır. Son derece maddi, mekanik ve elektronik bir çerçeve dünyayı bir cendere gibi sarmış görünmektedir oysa.

Andre Glucksmann'ın söylediği, onun verdiği anlamın karşıtı olarak geçerlidir. Dünyanın nükleer kapatımı, yalnızca "nükleer savaş" olasılığını içinde taşıdığı için değil, kendi içinde bir tehdittir. Tek tek insanların denetiminden uzak durabilen her şeyin oluşturduğu birikimin, yani siyasal, toplumsal, iktisadi merkezileşmenin doruk noktasını oluşturduğundan. Dar anlamda bir teknoloji fetişizmi —insanın doğallaştırılması ve doğanın insan biçimlileştirilmesi anlamında— artık yok gibidir. İnsan-doğa bağlantısının, insan-teknoloji bağlantısının, bu iki temel ilişkinin koparılması sayesinde. Karşı karşıya bulunduğumuz ve hâlâ fetiş olarak adlandırmamız yüzünden aykırı bir biçimde fetişleştirdiğimiz, şimdiye kadar Batı uygarlığının kendi başına ayakta durabilmesini sağlamak için elinden geleni ardına koymadığı doğuşu kapitalizmle ne kadar yakından bağlantılı olursa olsun, onun sonuyla yıkılışının geleceği pek söylenemeyecek bir gerçekliktir.

Kara bir ejder gibi, dünyanın, milyarlarca insanın, bilumum 'sterlerin' —ekosfer, biyoosfer ve tüm o yarı metafizik, yarı-bilimsel yaşam düzeylerinin— üzerlerine çöreklenmiş ama tam da kendisini yaratmak için yırtınmış bir Klasik Çağ'ın Tanrısı gibi, insanlara ve dünyaya karşı kayıtsız olmayan, kendini kabul ettirmek için onlara kendi dilleriyle, kendi söylemleriyle hitap eden, kendisini onların gözünde meşrulaştırmayı başarabilen gerçek bir Ortaçağ tanrısıdır bu. Temel dayanağı, insan bilgisinin insanlar hakkında bilgiye, insanlardan bağımsız olarak kendini geçerli kılabilen, kullanışlı, merkezcil ama heterojen bir bilgiye dönüştürülebilmesidir.

İnsan, insan yapamamıştır. Sürekli olarak buna çalışmıştır: Biyolojik bir siyaset kurarak, insan ırkını iyileştirmeye, hatasızlaştırmaya ya da genleri manipüle etmeye uğraşmıştır. Bunun yanında yapay zeka üretme girişimleri de gözler önündedir. Oysa, insan biçimli bir yapay zeka yoktur. Yapay bir ruh üretilememiştir. Bilgisayarlar, tüm hatasızlıklarına karşın insana erişememişlerdir. Programlar yürümedi. Böyle deniyor ama yanılmayalım, içinde bir cücenin saklandığı, 18. yüzyılın şu sarıklı "Satranç Oynayan Türk" otomatı, yapımcısının ya da içindeki cücenin, bu oyunu ağzı açık izleyenleri kandırmasını mı, yoksa zihni ile eli arasındaki bağlantıyı, oyun için de olsa koparan cücenin kendi kendini kandırmasını mı simgelemektedir?

*Bu yazının ilk versiyonu Sistem Bilgisayar Kültürü dergisinin Ocak 1988 sayısında yayımlanmıştır. Kaynak: körotonomedya

[i] E. Haeckel, The Riddle of the Universe, Bölüm II.
[i] Julien Offray de la Mettrie, Hom-me Machine (İnsan, Bir Makine, s. 19).
[iii] Rene Descartes, Les Passions De l'Ame, Bölüm I, XXXIV.
[iv] Rene Descartes, Yöntem Üzerine Konuşmalar, V.
[v] De la Mettrie, age, s. 61.
[vi] De la Mettrie, age, s. 74-75.
[vii] De la Mettrie, age, s. 66.