Modern zamanların tanıdık boşluğu: İntermezzo

Sally Rooney’in yeni romanı İntermezzo yayımlanmasının ardından edebiyat dünyasında çok da alışık olmadığımız biçimde yankı uyandırdı. Hem dünyada hem de Türkiye’de başarılı bir pazarlama kampanyasıyla sunulan roman, Türkçede de kısa bir sürede dördüncü baskısını yaptı. Hatta kitabın bir biçimde içeriğinden ayrı olarak (özellikle sosyal medyada) dekoratif bir estetik unsura dönüştüğünü de görebiliyoruz.

2017’de ilk romanı Normal İnsanlar’ı yayımlayıp hatırı sayılır bir üne kavuşan 1991 doğumlu Rooney, 2022'de romantizm, arkadaşlık, iletişimsizlik, sosyal sınıf temaları etrafında gelişen ve kısa sürede çoksatanlar listesine yerleşen Güzel Dünya, Neredesin? romanını yayımlamıştı. Bugün gelinen noktada dünyada en çok tanınan yazarlarından biri. Peki, Sally Rooney dikkat kesilmenin, uzun metinler okumanın böyle zor olduğu bir çağda bu popülerliğini neye borçlu?

Kitabın ana hikayesine girmeden önce bu kadar popüler olmasını sağlayan şeyden bahsedelim. İntermezzo, tam anlamıyla içinde yaşadığımız çağın bitimsiz görünen boşluğuna yerleşiyor. Düzensiz ve karmaşık ilişkiler, seks, depresyon, travma, yalnızlık, anne-baba ve kardeş sorunları, gelecek kaygısı ve bitmez tükenmez endişeler… Bu temalar hiçbir büyük tarihi olayın veya toplumsal dönüşümün neredeyse hiç gerçekleşmediği dünyada, şimdiki zamana hapsolmak zorunda kalmış sıradan insanların küçük dünyalarında daimi bir döngü halinde beliriyor.

Roman, iki ayrı kuşaktan geçimsiz kardeşlerin babalarının ölümünün ardından hayatla başa çıkma çabalarını merkeze alıyor: 32 yaşında bir avukat ve felsefe geçmişine sahip Peter ve kendisinden 12 yaş küçük, bir zamanlar satranç dehası kardeşi Ivan. Roman boyunca bu kardeşler arasındaki uyuşmazlığa şahit oluyoruz. Her iki kardeş de babanın ölümünün ardından “evden uzaklaşmak” zorunda kalmış, farklı büyüme hikayelerini deneyimlemiş.

Peter kendisinden 9 yaş küçük ve geçim sıkıntısı çeken Naomi adlı bir üniversite öğrencisiyle ilişki yaşarken, Ivan’ın ise kendinden 16 yaş büyük Margaret ile yolu kesişiyor. İki kardeş arasındaki temel çatışmalardan biri haline gelen bu ilişkiler bir yığın çelişkiyi, kararsızlığı ve muğlaklığı barındırıyor. Toplumsal kodlara göre aykırı bulunan bu türden ilişkilenmeler aynı zamanda kardeşler arasında büyük bir gerilimin de yolunu açıyor. Örneğin, çocukluğundan beri aykırı ve tuhaf bir karakter olan Ivan, yine bu ayrıksı ilişkisini abisine heyecan ve kabullenme beklentisiyle açmak isterken, ondan aldığı harcıalem yanıtla büyük bir öfkeye ve nefrete kapılıp abisiyle iletişimini sonlandırıyor. Daha doğrusu, çağdaş bir jargonla söylersek, “onu her yerden engelliyor.”

[mailerlite_form form_id=10]

Rooney’in üslubu karakterlerin iç dünyasını yine çağdaş bir biçimde yansıtıyor. Rooney geçmişteki bir röportajında “romanlarım dille değil, temelde insanların hayatlarıyla ilgilidir” demişti. İntermezzo’da geleneksel edebiyat formlarının uzun ve görkemli betimlemeleri yerine karakterlerin iç dünyalarına ilişkin bazen bitirilemeyen, bazen de hızlıca biten kısa cümlelere tanık oluyoruz. Nesneler, diyaloglar, tavırlar, hava durumu ve şehir de gündelik hayatın içinde, en alelade biçimlerde dahil oluyor romana. Karakterlerin anlatı içindeki motivasyonları da çoğunlukla belirsiz bir seyir izliyor. Örneğin, İvan’ın yaşadıklarına dair bazen apatik diyebileceğimiz derecede tepkisizliği bazen de aşırıya kaçan reaksiyonları kitap boyunca süren gerilimde önemli bir yer tutuyor. Bu muğlaklığı diğer karakterlerde de görmek mümkün.

Romanda öne çıkan bir diğer nokta da günümüzün duygusal ilişki biçimlerinin bir panoramasını sunması. Yaş, hayat tarzı, farklılıklar ve ilişkilerin toplumsal çerçevedeki yapısı gibi birçok etkenin dahil olduğu denklem, çoğu zaman kaygı ve muğlaklığın baskın olduğu ilişki biçimlerini ortaya çıkarıyor. Sally Rooney roman boyunca bu muğlaklığı sürdürürken, karakterlerin sınırlarını da bu muğlaklığın etrafında şekillendiriyor. Belki de günümüzde ilişkilerin bu kadar takıntılı düzeyde konuşulmasında bu daimi muğlaklık halinin etkisi büyüktür. Rooney’nin "çağdaşlığının" en çok hissedildiği nokta da burası.

Ancak Sally Rooney her ne kadar geleneksel ilişki biçimlerinin giderek dağıldığı, cinsiyet rollerinin artık daha fazla eleştirel süzgeçten geçirildiği bir dönemde yazsa da roman boyunca devam eden gerilim, geleneksel cinsiyet arketiplerinin yeniden üretildiği bir sonla bitiyor. Depresif, sorunları olan ve işlerinde çok iyi olsalar da sığınabilecekleri bir duygusal dünyadan mahrum olan erkek karakterler, bu sorunlara rağmen kadınların şefkatiyle yeniden hayata bağlanıyorlar. Sonuç olarak roman boyunca devam eden ilişkilenme düğümleri, kadınların biraz da boyun eğerek kabullenmesiyle çözülüyor. Ayrıca daha çok kadın kadın karakterlerde gördüğümüz karşıtlıkların da geleneksel arketipleri yeniden ürettiğini söylemek mümkün.

Gündelik hayatın giderek daha fazla psikolojikleştirildiği, büyük politik olayların veya savaşların daha fazla “öte dünyada bir dekor” olarak görüldüğü bir iklimde, Rooney’in anlatısı da bu modern dünyanın tam olarak merkezinde ikamet ediyor. Travmaların insanı eyleme iten temel motivasyon olarak görüldüğü bu hayat denkleminde, karakterlerin hayatlarında bu büyük olaylar ve politik meseleler ancak küçük sayıklamalarla yer bulabiliyor. Çevre adaleti, barınma sorunu ve cinsiyet meseleleri küçük sohbetlerin arasında belirip hızlıca kayboluyor.

Bu anlamda İntermezzo şimdiki zamana sıkışıp kalmış, büyük olayların veya dönüştüren bir tarihin dışında yaşayan modern bireylerin hikayesini merkeze alarak günümüz dünyasının boşluğunu olduğu gibi yansıtıyor. Bu, İntermezzo’yu hem popüler hale getiren hem de onu edebi olarak güçsüz kılan bir boşluk...